stofzuigerman

James Dyson (59) is de Willie Wortel van stofzuigerland. Hij bedacht de zakloze, centrifugale stofzuiger die geen zuigkracht verliest, bouwde 5127 prototypes en durfde het gevecht aan met gevestigde fabrikanten als Hoover, Electrolux, Siemens en Phillips. Alsof uitvinden, ontwerpen, bouwen en verkopen niet genoeg is, gaat Dyson nog een stap verder: hij begint een eigen school.

(Door Esther Gotink)

(GPD) – Het hoofdkantoor van James Dyson in de sjieke Londense wijk South Kensington is net een museum. Alle objecten van de man die groot respect oogst onder liefhebbers van design staan hier geëtaleerd, waaronder een lange rij stofzuigermodellen, inclusief speciale edities in afwijkende kleuren. Uitvinder Dyson voelt zich er als een kind in een snoepwinkel.

Uit een kartonnen doos haalt hij de X020, 's werelds snelste ,,switched reluctance motor''. Wat het beestje precies doet, hangt als een vraagteken in de lucht, maar Dyson is er de koning mee te rijk: ,,Het klinkt vast saai, vooral als je die leuke gekleurde stofzuigers ziet, maar aan dit motortje heb ik met het grootste plezier gewerkt.''

Stap voor stap legt hij uit wat het doet: ,,Met 100.000 rotaties per minuut is het drie keer sneller dan elke andere motor voor huishoudapparaten. Het werkt niet met magneten en koolborstels, maar combineert turbo-aërodynamica en ruimtevaartmaterialen. Kijk, er zit een microchip in.''

Dit is James Dyson, 's werelds meest creatieve producent van huishoudelijke apparaten, ten voeten uit. Als hij ergens in gelooft, dan bruist hij van enthousiasme. Je kunt er donder op zeggen dat het product de wereld verovert.

,,Ik geloof in mezelf. Voordat de zakloze stofzuiger het licht zag, had ik al een paar succesjes geoogst. Het begon met de Sea Truck, een landingsvaartuig dat ik aan legers over de hele wereld heb verkocht. Ik studeerde toen nog aan de London College of Art. De hulp en investering voor mijn uitvinding kwam van
Jeremy Fry, directeur van technisch bedrijf Rotork, die me na mijn studie een baan aanbood.''

Fry bezat dezelfde werkfilosofie als Dysons grote inspirator, de negentiende-eeuwse ingenieur Isambard Brunel. De Sea Truck – inderdaad begonnen als een plank achter een boot – verkocht zo goed, dat Fry de 23-jarige Dyson directeur maakte van Rotorks nieuwe marinedivisie.

,,Dat was wel wennen, zo jong in een topfunctie, maar ik voelde me geknipt voor die baan. Nog altijd houd ik van de vrije, naïeve geest van jonge ontwerpers. Daarom haal ik ze zelf graag in huis. Ik werk beter met iemand wiens fantasie nog een open boek is, dan met iemand die is vastgeroest in zijn werk.''

KRUIWAGEN
Nieuwsgierigheid is Dysons katalysator. ,,Telkens als ik iets zie of gebruik, stel ik de vraag: Waarom hebben ze dat zo gedaan? Daar leer ik van. In 1971 kocht ik met mijn vrouw Deirdre een oude boerderij in de Cotwolds. Er was een hoop te verbouwen. Dus liep ik rond met een kruiwagen, waar nat cement uit spatte en waarvan het wiel telkens in de grond zakte. Ik realiseerde me hoe slecht de vormgeving was en ontwierp een nieuwe.''

De Ballbarrow verkocht razend goed en kreeg in 1977 de prestigieuze Building Design Innovation Award. ,,Om een product te veranderen, moet je alle bestaande regels breken en risico's nemen. Dat merkte ik wel toen ik aan de slag ging met de stofzuiger, die sinds zijn uitvinding in 1901 nauwelijks was veranderd en in Engeland zelfs hoover wordt genoemd naar een aloude stofzuigerfabrikant. Mijn droom is dat de Britten ooit het woord hoover door dyson vervangen.''

Zo geobsedeerd lijkt Dyson door stofzuigen, dat hij zich zelfs zijn eerste keer weet te herinneren. ,,Ik was een jochie van zes, mijn vader was ziek en ik hielp mijn moeder in de huishouding. Wat me altijd is bijgebleven was het oorverdovende lawaai en de geur van muffe hond als ik de kamer zoog; en ik bleef stukjes oprapen die de stofzuiger liet liggen.''

Dyson was bijna dertig toen hij een déja-vu beleefde. ,,Weer dat vreselijke lawaai en die bedompte stofzuiggeur. Toen de stofzak vol zat, reageerde ik gefrustreerd omdat ik geen reserve in huis had. Dus knipte ik de oude open, leegde die en plakte 'em met plakband dicht.''

,,Geen verandering, het lampje Zak vol bleef branden, terwijl er niks in zat. Wat blijkt? In stofzakken zitten minuscule gaatjes waar de wind doorheen blaast als stof wordt opgezogen, en die gaatjes raken verstopt. Je reinste oplichterij.''

Het was een bezoek aan een houtzagerij dat Dyson op zijn idee bracht de Dual Cyclone te ontwikkelen. Hij zag hoe zaagsel en stof werd opgezogen in een cylinder. ,,Een soort wervelwind zorgde voor constante zuigkracht. Ik dacht: dat moet in het klein ook kunnen.''

Thuis ging hij aan de slag met een eerste, kartonnen cylinder. ,,Ik stopte 25 jaar stofzuigfrustratie in een praktisch concept. Het duurde nog vijftien jaar en 5127 prototypes tot ik de perfecte stofzuiger had, die geen zuigkracht verliest.''

REVOLUTIONAIR
Weinigen zagen heil in Dysons project. ,,Dat is tekenend voor het Britse ondernemersklimaat. Als uitvinder is het moeilijk opboksen tegen grote namen. Ik heb jaren gevochten om mijn product op de markt te krijgen.''

Dysons product was zo revolutionair dat het bestaande technologieën bedreigde. De eerste nieuwe stofzuigers werden verkocht in Japan, omdat fabrikanten in Europa en Amerika niet wilden investeren in een product dat de miljoenenmarkt van stofzuigzakken verstoorde. ,,Ik had mijn baan opgegeven om de Dual Cyclone tot een succes te maken.''

,,Deirdre was een enorme steun. Ze is kunstenares en weet wat het is om een project te koesteren en af te maken, ook al word je er niet direct voor beloond. Op momenten dat ik het wilde opgeven, was zij juist degene die zei dat ik moest volhouden. Het waren moeilijke tijden, en soms had ik het gevoel dat ik stapelgek werd.''

Zijn koppigheid en uithoudingsvermogen hebben hun wortels in de tijd dat zijn vader overleed. Dyson was negen jaar oud. ,,Ik had mijn vader – en mijn moeder die later net als hij aan kanker overleed – graag getoond wat ik heb bereikt, maar ik vind het vooral jammer dat ze niet zien hoe ver hun kleinkinderen Emily, Jacob en Sam het hebben geschopt. Ze hebben allemaal een creatief beroep. Dan te bedenken dat ik als kind nog nooit van het beroep ontwerper had gehoord.''

ESCHER
Dat hij die schade flink heeft ingehaald, bewijst Dyson telkens als hij zijn artistieke talenten aanboort. In 2003 bouwde hij voor de Chelsea Flower Show een waterval die veel opzien baarde, omdat het water naar boven stroomde. ,,Ik ben een fan van de Nederlandse kunstenaar Escher die de mooiste optische illusies heeft gecreëerd. Denk aan de Gothische paleizen met eindeloze trappen, of aan de zwarte vogels die langzaam in witte vissen veranderen.''

,,Met ingenieur Derek Phillips werkte ik een jaar lang aan de omgekeerde waterval, gebaseerd op Escher. We doopten het De Verkeerde Tuin, aangezien alle andere tuinen keurig volgens het protocol met de bloemen waren ingevuld. Bloemen blijven hooguit twee weken goed, de rest van het jaar zit je dus met een lap
onkruid in je achtertuin. Zeg nou zelf, wat is mooier?''

Als puber was Dyson via een omweg in de designwereld terechtgekomen. Op aanraden van een docent ging hij naar de kunstacademie, waar hem na een jaar werd geadviseerd industrieel ontwerp te doen. ,,Mijn andere woorden, ze vonden mijn schilderijen afschuwelijk. Ik ging naar het London College of Art en koos voor meubel- en interieurdesign, want industrieel ontwerpen was zo'n eenheidsworst.''

Dyson nam een kijkje bij een klas industrieel ontwerpers en zag een Kafkaanse nachtmerrie. ,,De studenten kregen de opdracht een nieuw model Ascot kachel te ontwerpen. Het enige wat ze deden was aan dezelfde, zij het iets gerestylde verwarmingen prutsen. Toen ik een week later ging kijken, deden ze preciés hetzelfde met wasmachines.''

Dyson hekelt conformisme. Als kind deed hij de dingen al net even iets anders. ,,Ik leerde de fagot Engels: bassoon, red.) spelen. Ik had er nog nooit van gehoord, maar het woord alleen al intrigeerde me: bassoon. Ik speel nog van tijd tot tijd, tot grote ergernis van mijn familie. In verkeerde handen is de fagot niet het meest toonrijke instrument, in de mijne is het meer wind dan hout!''

RENNEN
Ook op sportief gebied koos hij voor een – toen nog – bijzondere bezigheid. ,,Ik was de jongste van drie kinderen en beleefde een typische plattelandsjeugd in Norfolk. Ik was geen uitvinder in de dop; ik brak dingen liever dan dat ik ze maakte. Ik woonde in de kostschool waar mijn vader lesgaf in klassieke talen. We waren omringd door sportvelden en bosgebied en ik vond het heerlijk om te rennen.''

,,Nog steeds ben ik een fervent hardloper. Vroeger was het niet populair, met als gevolg dat toen ik als student in blote benen door Londen rende, iedereen lachte en me nariep Legs Eleven! wat een bingo-kreet is in het Londense cockney-dialect. Ze wisten niet wat ze zagen.''

De principes van hardlopen zijn volgens Dyson dezelfde als van uitvinden; op het moment dat je wilt afremmen moet je juist versnellen. Regelmatig is hij door de pijngrens gegaan. Modern Engeland staat weinig sympathiek tegenover doorzetters, vindt hij. ,,Kijk naar de kosten voor het jaarlijks vernieuwen van patenten.''

Dus toog Dyson naar het Europees Hof van de Mensenrechten. Hij verloor twee processen. ,,Waarom moet de regering de creativiteit van de eenzame uitvinder belasten? Maar ik laat me niet snel verslaan. Ik zin op revanche.''

Dyson heeft talloze malen geprocedeerd, vooral tegen bedrijven die zijn uitvindingen plagieerden. In de Nederlandse rechtbank vocht hij de afgelopen twee jaar tegen Philips, die in een advertentie meldde dat ook haar stofzuiger Marathon geen zuigkracht verliest. Het bedrijf uit Eindhoven kon die claim niet hard maken, Dyson won.

,,Frappant dat fabrikanten bij wie ik in de jaren tachtig met mijn uitvinding liep te leuren, en er niets van wilden weten, daar nu opeens anders over denken. Als iets vaag op een Dyson lijkt of een naam met dezelfde klank heeft, wil het nog niet zeggen dat het werkt als een Dyson.''

TONEEL
De uitgesproken mening van de multimiljonair zou het goed doen op het politieke toneel. ,,Oh nee, ik heb absoluut geen politieke ambities'', werpt hij tegen. ,,Het enige dat me interesseert is ontwerp, bouw en opleiding.''

Dyson is verbijsterd over het technisch opleidingsniveau in Engeland. Dus begint hij in 2008 een eigen school: de Dyson School of Design Innovation in Bath. ,,Het is ontmoedigend dat we als natie denken te kunnen welvaren bij de IT- en dienstensector alleen. Het gebrek aan ingenieurs is schrijnend. We produceren er 24.000 per jaar, terwijl we er minstens 35.000 nodig hebben.''

,,Dat het Britse onderwijssysteem de neus ophaalt voor productiewerk is bedreigend voor de economie. We moeten kinderen weer technische kennis en vaardigheden bijbrengen. Mijn opleiding zal gaan over het maken van dingen én fouten. Van fouten leer je het meest.''


BIOGRAFIE JAMES DYSON
Op 2 mei 1947 geboren in Cromer, Norfolk.

Opleiding: beeldende kunst aan de Byam Shaw School of Art in Londen; meubel- en interieurdesign aan het Royal College of Art in Londen

1970: ontwikkelt landingvaartuig Seatruck, zijn eerste uitvinding
1974: alternatieve kruiwagen Ballbarrow en tuinwals Waterolla
1978: boottrailer Trolleyball
1979-1984: ontwikkeling Dual Cyclone
1983-1986: productie stofzuiger G-force en wordt hit in Japan
1999: stofzuiger DC01 verkoopt 32.000 exemplaren per maand
2002: realiseert waterval gebaseerd op ets van MC Escher

James Dyson is getrouwd en vader van dochter Emily en zoons Jacob en Sam